DÜNYA’NIN DÜNÜ BUGÜNÜ

GİRİŞ 

20. yüzyıl iki önemli ve büyük savaş akabinde şekillenmiştir. İki büyük savaştan sonra ortaya çıkan yapı ve kurumlar ABD eksenli kurulmuştur. ABD 20. yüzyılda enerjiye ve enerjinin geçtiği yollara hâkimiyet kurmak kaydıyla petro-dolar üzerinden dünya hâkimiyetini pekiştirmiştir. Çalışma, II. Dünya Savaşı sonrası ABD ve Sovyetler Birliği olmak üzere kurulan iki kutuplu dünyada Rusya’nın, ABD’nin meşruiyetini sağlayan bir sistemin parçası olduğunu iddia etmekte, II. Dünya Savaşı sonrası ABD’nin karşısında bulunan asıl blokun İngiltere ve İngiltere’nin desteklediği Çin olduğu iddiası taşımaktadır. Bu çalışma, dünyayı ekoller üzerinden okumayı amaçlamaktadır. Ayrıca mezkûr çalışma İngiltere’de teşekkül etmiş olan Doğu Hindistan Şirketi ile Senato ve İngiltere’nin finans merkezi olan “City of London”daki finansçıların günümüz devletleri üzerinden mücadele ettikleri tezini savunmaktadır.  

Teknik anlamda sömürgecilik/kolonyalizm coğrafi keşifler ile başlamıştır. İngiltere bu sistemde öncü olmadığı gibi bu düzene Portekiz, İspanya gibi ülkelerden çok daha sonra başladığı da bilinmektedir. Ancak kullandığı strateji, attığı adımlar, oluşturduğu tüccarlar sınıfı ve hukuki baskı sebebiyle sömürgecilikten en fazla fayda sağlayan ülke haline gelmiştir. İngiltere’nin bu faaliyetleri başta Hindistan olmak üzere Osmanlı toprakları içerisindeki Doğu Akdeniz kıyıları ve Amerika kıtası üzerine yoğunlaşmaktadır. İngiltere’yi sömürgecilikte başarıya ulaştıran yegâne şey gittiği yere yalnızca ordusu ile girmemesidir. Ordudan ziyade tüccar ve hukukçularla sıkı organizasyon içerisinde hareket etme kabiliyeti İngiltere’yi diğer toplumlardan ayırmaktadır. 

İngiltere’de tebarüz eden şey; şirketleşme ve dış dünyaya şirketler vasıtasıyla açılma konusundaki başarıdır. Doğu Hindistan Şirketi1 bu şirketler arasındaki en önemli ve etkin şirketidir. 16-17. yüzyılda Hindistan’a yaptığı seferlerle zenginleşmiş, dikkat çekmiş ve güçlenmiştir. Bu güç, içeride muhalefet doğurmaya başlamıştır. Doğu Hindistan Şirketi güçlendikçe içerideki muhalefet artmış ve 19. yüzyılın sonlarına doğru Doğu Hindistan Şirketi’nin İngiltere’deki izlerinin silinmesine dair pek çok gelişme yaşanmıştır. Kraliyet ile de karşı karşıya gelen “Şirket” siyasi baskılara maruz kalmıştır.  

Doğu Hindistan Şirketi İngiltere içerisinde Senato ve Kraliyet ile arasının açılması, çatışmaların yaşanması sebebiyle İngiltere’nin içerisinden yavaş yavaş tasfiye edilmiştir. Tasfiye sonucunda Doğu Hindistan Şirketi’nin kurucu aklının yeni bir adaya göç ettiği görülmektedir. Yeni adanın ismi Amerika’dır. Doğu Hindistan Şirketi ve ona yakın duran insanların İngiltere/City of London’dan Amerika’ya zoraki geçişleri Büyük Ada2 için önemli bir dönüm olacaktı. Bundan sonraki süreçte zaman içerisinde İngiltere’ye gelen ve yerleşen topluluk ve yapıların “gücün paylaşımı” konusunda düştükleri anlaşmazlık sebebiyle türlü entrikaları da içeren mücadelelerinin Amerika’da devam ettiği fark edilecekti. Amerika büyük kozların paylaşıldığı, askeri-ticari-politik rekabetlerin görüldüğü bir yer haline gelmekteydi. 

İngiltere’de bulunan ve Doğu Hindistan Şirketi’ne yakın isimlerle mücadele içerisinde bulunan “Ekol” Amerika’da kaybetmekteydi. Amerika’da tutunamayıp İngiltere’nin içerisine çekilmek zorunda kalmaktaydı. City of London mesken tutulmakta ve City; finans, kara para aklama ve derinden devam eden yolculuğun adresi olmaktaydı. Amerika’da kazanan ve rüştünü ispatlayan yapı ise, Şirket’in içerisinden çıkan, şirkete muhalif ekipti.3 Haliyle Amerika’nın şekillenmesi, şirket gibi yönetilip kısa sürede refah ve istihdamın sağlanması, çıkan çatlak seslerin kısılması, birliğin sağlanması ve 20. yüzyıla uzanan rotaya startın verilmesi Şirket’e kalmaktaydı. Netice itibarıyla ABD’ye şeklini veren akıl İngiltere’den dışlanan dolayısıyla kaçmak zorunda kalan Doğu Hindistan Şirketi mensuplarıydı. 

İki büyük dünya savaşını ülkeler bazında okumaktan çıktığımızda karşımıza dünyanın en önemli kaynaklarını tutan ve bu kaynaklar için mücadele eden iki yapı/ekol ortaya çıkmaktadır. Bunlardan ilki İngiltere içerisinde finans alanını tutmuş, diğeri Amerika’da şirketleşme ve ticaret üzerinden büyümüştür. Savaş kaçınılmaz hale geldiğinde bir kıvılcımın çakılması yeterli olmuştur. I. Dünya Savaşı, İngiltere’nin Avrupa içerisindeki galibiyeti, Almanların yenilgisi ve İmparatorlukların parçalanması ile neticelenmiştir. Böylelikle ulus devletlerin yolu açılmıştır. 20. yüzyılın hammaddesini taşıyan kıymetli topraklar İmparatorlukların himayesinden ulus devletçiklere geçmiştir. Hammaddeye erişim Ekoller için daha kolay hale gelmiştir. Ancak enerjiye ve enerji kaynaklarına kimin hâkimiyet kuracağı netlik kazanmamıştır. Mezkûr sebepler II. Dünya Savaşı’na giden yolu aralamaktadır. Bu savaş ilk mücadelenin (Birinci Dünya Savaşı) devamı mesabesinde gelişmekte ve Almanya eliyle ABD’deki ekol; İngiltere’yi yenmekte, Avrupa’yı çaresiz bırakıp kendine bağlamakta ve kendi meşruiyetini Sovyet tehdidi ile sağlamaktadır. Bir taşla/atomla(!) binlerce kuşun/mazlumun vurulduğu stratejik hamleler Şirketin 20. yüzyıldaki temsilcileri eliyle gerçekleşmektedir. Böylelikle ikinci raunt bitmiş ve Şirket yeniden Dünya’nın iplerini eline almaya teşebbüs etmiştir. 

ABD’deki yapı Dünya’nın iplerini nasıl ele alacağını iyi bilmektedir. Bu ipler küresel ölçekte kullanılacak para birimi, hammadde, enerji, enerji yolları ve gıdadan müteşekkildir. Hammadde, sanayi ve kalkınmanın baş aktörüdür. Enerji ve enerji yolları ise dünya ticaretini şekillendirmektedir.  

Savaş sonrası dönemde ABD’nin elde ettiği imtiyazlara itiraz eden Sovyetler Rusya’sı görülmektedir. İki kutuplu dünya düzeni olarak okunan bu durum, kendi başına bir tez olarak ortaya çıkan Şirket merkezli ABD’nin antitezini kendi eliyle Avrupa’nın kıyısına yerleştirmesi olarak okunabilir mi? Olaylar sonuçları itibarıyla okunduğunda ABD’nin Avrupa’da söz hakkına sahip olması ve bölgeyi kontrol etmesi Rusya tarafından gelen tehlikelerle gerçekleşmektedir. Ayrıca bu sistemle ABD’nin karşısında Sovyetler konumlanmakta ve ABD’nin ulaşamadığı/ulaşamayacağı yerler Sovyet rejim tarafından kontrol edilmektedir. Bu itibarla denebilir ki; Sovyetler Rusya’sı, ABD merkezli şekillenen ekolün bir yansıması ve uzantısıdır. ABD’nin asıl karşıtı İngiltere merkezli ekol ve bu ekol himayesinde büyüyen ülkelerdir. 

En güçlü yanları, savaşın akabinde enerji ve enerji güzergâhlarını kontrol etmeyi başarması, büyük bir ordu ile dünyanın dört bir noktasına üsler kurabilmesi, rezerv para birimi olarak doları merkeze getirebilmesi, ticarete hâkim olması, sermaye piyasalarındaki derin hacmi, sanayi üzerinden güçlü bir ekonomi tesis etmesi olarak sıralanmaktadır. 

En zayıf yanları ise, finans merkezli alanlarında hâkimiyeti eline alamaması, askeri alana dair ağır harcamaları, hâkimiyeti için dünyanın dört bir yanında askeri üs bulundurma zorunluluğunun getirdiği külfetler, doların alternatifi olacak para birimleri olarak ifade edilmektedir. 

Finans alanındaki hâkimiyeti, kara para aklama konusundaki mahareti, Müslüman coğrafyadaki hinterlandı, stratejik becerisi, ABD’nin karşısında konumlanabilecek Çin gibi bir ülkeye tesir edebilme yetisi güçlü yanlarını; askeri yapı, enerjiye bağımlı olması, para biriminin dolara karşısındaki durumu, ticaret ve sanayi alanı zayıf yanlarını göstermektedir.  

20. yüzyılda ABD merkezli ekolün ağırlığı, İngiltere merkezli ekolün ise geriye çekilip, arka plandaki adımları önem kazanmaktadır. ABD merkezli ekol 21. yüzyılda hâkimiyeti pekiştirerek devam ettirmek, İngiltere merkezli ekol ise hâkimiyeti karşı ekolden almak istemektedir. İngiltere’nin en büyük kozu ABD devine karşı Çin devini oyuna sokmak olmuştur. 1970’lerde atılan adımlar 21. yüzyılda meyvelerini vermiş, Çin pek çok alanda gelişmiştir. Bir Yol Bir Kuşak Projesi gibi dengeleri baştan aşağı değiştirebilecek devasa projelere imza atması, proje için gerekli olan stratejik noktaları, limanları vb. satın alması, pek çok ülkeye yatırım yapması, AB, Türkiye, İran ve İsrail gibi ülkeleri yanına çekmeye çalışması 21. yüzyılda iddialı olacağını gösteren işaretlerdendir. Çin’in bu iddiasını bugünlere kadar getiren yapı İngiltere’nin City of London’ı içerisinde konumlanmaktadır. Ana hedef kaptırılan hâkimiyetin 21. yüzyılda tekrardan alınmasıdır. ABD merkezli ekol ise İngiltere tarafından gelen bu hamleye Hindistan kartı ile cevap vermektedir. İngiltere, ABD’yi Çin ile ABD, Çin’i Hindistan ile durdurmayı amaçlamaktadır. İngiltere, AB’yi de yanına alarak Çin’e uzanmayı, ABD Rusya’dan yardım alarak AB’yi yanına çekmeyi planlamaktadır. Bu süreç adım adım işlemekte ve 21. yüzyılda bu iki ekol arasında -etkileri itibarıyla dünyanın tamamını kapsayacak- bir savaşın eşiğine gelindiğini göstermektedir. Dünya’nın bugünü, dünün iz düşümü mesabesinde görünmektedir. Bugün karşı karşıya kalınan durumların baş aktörleri esasında Sanayi İnkılabı’nın yaşandığı İngiltere’deki aktörlerin tarihsel uzanımlarıdır.